\n
<\/p>\n
Hiszpa\u0144ska wojna domowa<\/strong><\/u>\u2013 wojna domowa pomi\u0119dzy lewicowym rz\u0105dem hiszpa\u0144skim i wspieraj\u0105cymi go si\u0142ami (republikanami, komunistami, socjalistami i anarchistami), a prawicow\u0105 opozycj\u0105 (nacjonalistami, monarchistami i konserwatystami), kt\u00f3ra toczy\u0142a si\u0119 w Hiszpanii w latach 1936\u20131939. T\u0142o historyczne wybuchu wojny domowej<\/strong><\/u><\/p>\n 16 lutego 1936 odby\u0142a si\u0119 w Hiszpanii pierwsza tura wybor\u00f3w (druga tura odby\u0142a si\u0119 1 marca), w kt\u00f3rych Front Ludowy (socjali\u015bci, komuni\u015bci, syndykali\u015bci, republikanie) zdoby\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107, z poparciem 34,3% przy 71,4% frekwencji, a prezydentem zosta\u0142 Manuel Aza\u00f1a z Lewicy Republika\u0144skiej. Na skutek skomplikowanej procedury wyborczej, kt\u00f3ra obowi\u0105zywa\u0142a w\u00f3wczas w Hiszpanii, liczba g\u0142os\u00f3w, a szczeg\u00f3lnie proporcjonalny podzia\u0142 miejsc w Kortezach budzi\u0142 pewne kontrowersje. Ostatecznie po drugiej turze wybor\u00f3w Front Ludowy uzyska\u0142 278 miejsc w parlamencie, partie centrowe (w czasie wojny domowej cz\u0119\u015b\u0107 z nich popar\u0142a rz\u0105d republika\u0144ski, cz\u0119\u015b\u0107 nacjonalist\u00f3w) 55 miejsc, prawica 194 miejsca. Trzy miejsca nie zosta\u0142y obsadzone. Powo\u0142any przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 parlamentarn\u0105 rz\u0105d rozpocz\u0105\u0142 funkcjonowanie 10 maja 1936 roku. W sk\u0142ad rz\u0105du weszli niemal wy\u0142\u0105cznie dzia\u0142acze Lewicy Republika\u0144skiej (Izquierda Republicana (IR)) Manuela Aza\u00f1i.\u00a0Zar\u00f3wno zwyci\u0119zcy, jak i przegrani zacz\u0119li stosowa\u0107 terror w stosunku do swoich przeciwnik\u00f3w politycznych. 13 kwietnia 1936 roku dzia\u0142acze prawicowej Falangi zabili s\u0119dziego Manuela Pedragala, kt\u00f3ry skaza\u0142 na 30 lat wi\u0119zienia dzia\u0142acza Falangi oskar\u017conego o zab\u00f3jstwo sprzedawcy gazet socjalistycznych. To wydarzenie przyjmuje si\u0119 za pocz\u0105tek cyklu „zemst” ze strony organizacji lewicowych i prawicowych. W okresie do wybuchu wojny domowej w atakach z przyczyn politycznych zgin\u0119\u0142o 330 os\u00f3b, a 1511 zosta\u0142o rannych.\u00a0Podczas ostatniego przed wakacyjn\u0105 przerw\u0105 posiedzenia parlamentu 16 czerwca 1936 roku liderzy prawicowej opozycji parlamentarnej, monarchista Calvo Sotelo i Gil Robles (CEDA), gwa\u0142townie zaatakowali rz\u0105d republika\u0144ski, zarzucaj\u0105c mu niepanowanie nad sytuacj\u0105 w kraju. Domagali si\u0119 zaprowadzenia porz\u0105dku. Wed\u0142ug rz\u0105du za sytuacj\u0119 odpowiedzialna by\u0142a prawica, kt\u00f3ra ucieka\u0142a si\u0119 do przemocy na ulicach. Jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o, by\u0142o to ostatnie posiedzenie parlamentu przed wybuchem wojny domowej.\u00a06 lipca 1936 zosta\u0142 aresztowany przyw\u00f3dca Falangi Jos\u00e9 Antonio Primo de Rivera. 12 lipca 1936 Jos\u00e9 Castillo, porucznik Guardias de asalto i cz\u0142onek Partii Socjalistycznej, zosta\u0142 zamordowany przez skrajnie prawicow\u0105 boj\u00f3wk\u0119 w Madrycie. Dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej, w nocy z 12 na 13 lipca 1936, Calvo Sotelo zosta\u0142 uprowadzony przez grup\u0119 policjant\u00f3w po cywilnemu, kt\u00f3rymi dowodzi\u0142 kapitan Gwardii Cywilnej o nazwisku Cond\u00e9s, przy braku reakcji przydzielonej ochrony. Sotelo zosta\u0142 zamordowany strza\u0142em w ty\u0142 g\u0142owy. Gil Robles nieobecny w domu unikn\u0105\u0142 r\u00f3wnoleg\u0142ego skrytob\u00f3jstwa. Nast\u0119pnego dnia Gil Robles oskar\u017cy\u0142 publicznie rz\u0105d o inspirowanie zab\u00f3jstwa.\u00a0Morderstwo lidera prawicowej opozycji by\u0142o iskr\u0105 przy\u015bpieszaj\u0105c\u0105 wybuch buntu \u017co\u0142nierzy z garnizonu hiszpa\u0144skiego w Melilli i trzyletniej wojny domowej. Na czele powstania stan\u0119li gen. dywizji Francisco Franco \u2013 komendant wojskowy Wysp Kanaryjskich, gen. Emilio Mola \u2013 dow\u00f3dca brygady w Navarze i przebywaj\u0105cy na emigracji w Portugalii po nieudanej pr\u00f3bie zamachu stanu w roku 1932 gen. Jos\u00e9 Sanjurjo. To wydarzenie mia\u0142o tak\u017ce znaczenie propagandowe dla strony nacjonalistycznej. Zamordowanie przez s\u0142u\u017cby mundurowe Calvo Sotelo zmieni\u0142o zdanie wielu ludzi, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej nie poparliby rebelii, co do zalet strony nacjonalistycznej.<\/p>\n Powstanie<\/strong><\/u><\/p>\n W po\u0142owie lipca roku 1936-ego genera\u0142 Mola rozes\u0142a\u0142 zaszyfrowany telegram do zaufanych oficer\u00f3w (spiskowc\u00f3w), w kt\u00f3rzy zawar\u0142 zasadniczy plan rebelii. W protektoracie maroka\u0144skim Legia Cudzoziemska i Regulares wchodz\u0105cy w sk\u0142ad tzw. „Armii Afryka\u0144skiej” mieli zbuntowa\u0107 si\u0119 18 lipca, punkt pi\u0105ta rano. Nast\u0119pnego dnia mia\u0142y si\u0119 zbuntowa\u0107 garnizony na kontynencie. R\u00f3\u017cnica czasu mia\u0142a pozwoli\u0107 na opanowanie protektoratu i przerzucenie si\u0142 „Armii Afryka\u0144skiej” do kontynentalnej Hiszpanii.\u00a0Jednak przed po\u0142udniem 17 lipca w maroka\u0144skim mie\u015bcie Melila zosta\u0142 odkryty plan rebelii przewidzianej na nast\u0119pny dzie\u0144. Jednak dowodz\u0105cy miastem genera\u0142 Romarales, lojalny wobec republiki nie umia\u0142 podj\u0105\u0107 decyzji czy podj\u0105\u0107 dzia\u0142anie. Spiskowcy na czele z pu\u0142kownikiem Segui’nem zareagowali b\u0142yskawicznie. W mie\u015bcie pojawi\u0142y si\u0119 oddzia\u0142y Legii i Regulares. R\u00f3wnie\u017c Gwardia Szturmowa zbuntowa\u0142a si\u0119. Miasto zosta\u0142o szybko zdobyte. Pu\u0142kownik natychmiast przes\u0142a\u0142 telegram do dow\u00f3dc\u00f3w miast garnizonowych w protektoracie. Wszystkie oddzia\u0142y w tym\u017ce si\u0119 zbuntowa\u0142y. Sukces by\u0142 b\u0142yskawiczny. W Ceucie pu\u0142kownik Yag\u00fce zgni\u00f3t\u0142 op\u00f3r robotnik\u00f3w i milicji robotniczej w zaledwie 2 godziny.\u00a017 lipca 1936 gen. Franco przylecia\u0142 wynaj\u0119tym samolotem z Wysp Kanaryjskich do Tetuanu w Maroku Hiszpa\u0144skim. By\u0142 on postaci\u0105 bardzo popularn\u0105 w\u015br\u00f3d tamtejszych \u017co\u0142nierzy (jako zwyci\u0119ski dow\u00f3dca wojny z Kabylami w Maroku), a tak\u017ce elity wojskowej jako by\u0142y komendant wy\u017cszej szko\u0142y wojennej armii hiszpa\u0144skiej w Saragossie. Tego samego dnia Radio Ceuta w Maroku Hiszpa\u0144skim nada\u0142o komunikat, w kt\u00f3rym pad\u0142o zdanie: Nad ca\u0142\u0105 Hiszpani\u0105 niebo jest bezchmurne; by\u0142 to sygna\u0142 do rozpocz\u0119cia powstania. Powsta\u0144cy szybko opanowali Maroko, gdzie na czele zbuntowanych wojsk (og\u00f3\u0142em 115 000 \u017co\u0142nierzy zgrupowanych w 8 dywizjach) stan\u0105\u0142 genera\u0142 Francisco Franco, a tak\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocy kraju, z wyj\u0105tkiem Kraju Bask\u00f3w i Asturii. Przeciwnicy Republiki byli wspierani przez duchowie\u0144stwo katolickie, tradycjonalist\u00f3w (karli\u015bci), libera\u0142\u00f3w, libertarian przeciwnych ZSRR i komunizmowi, nacjonalist\u00f3w, liberalnych monarchist\u00f3w, chadecj\u0119 (CEDA), Akcj\u0119 Katolick\u0105 oraz narodowo-syndykalistyczn\u0105 parti\u0119 Falanga. Z kolei podstaw\u0105 wsparcia rz\u0105du republika\u0144skiego by\u0142y partie Frontu Ludowego (PSOE, Lewica Republika\u0144ska, Unia Republika\u0144ska, Republika\u0144ska Lewica Katalonii (Esquerra), oraz komuni\u015bci z PCE, po 17 lipca przyst\u0105pili do niego r\u00f3wnie\u017c nacjonali\u015bci baskijscy z partii Aguirre, PNV) oraz zwi\u0105zki zawodowe zwi\u0105zane z anarchistami CNT i UGT.\u00a0Pocz\u0105tkowo rz\u0105d republika\u0144ski odmawia\u0142 wydania broni organizacjom robotniczym i zwi\u0105zkom zawodowym, kt\u00f3re si\u0119 tego domaga\u0142y. 18 lipca w Madrycie odby\u0142a si\u0119 wielotysi\u0119czna demonstracja domagaj\u0105ca si\u0119 od rz\u0105du zdecydowanych dzia\u0142a\u0144 przeciwko buntowi. 19 lipca rz\u0105d wyda\u0142 decyzj\u0119 o otworzeniu arsena\u0142\u00f3w i wydaniu broni.\u00a0W pierwszym etapie rz\u0105dowi uda\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107 pod kontrol\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 terytorium kraju, gdzie pr\u00f3by puczu, jak np. w Madrycie, Barcelonie, Walencji czy Maladze zosta\u0142y szybko st\u0142umione. Powstanie powiod\u0142o si\u0119 natomiast w Andaluzji, Le\u00f3nie, Starej Kastylii (gen. Mola), Aragonii (gen. Cabanellas), a tak\u017ce w zamorskich koloniach.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Przebieg wojny<\/strong><\/u><\/p>\n Pocz\u0105tkowa faza wojny<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Zar\u00f3wno Niemcy, jak i W\u0142ochy postanowi\u0142y wesprze\u0107 zbrojnie powsta\u0144c\u00f3w, wysy\u0142aj\u0105c niemiecki Legion Condor i w\u0142oskie Aviazione Legionaria oraz Corpo Truppe Volontarie.<\/p>\n Zaraz po wybuchu powstania, dla wzmocnienia si\u0142 nacjonalistycznych w samej Hiszpanii, utworzony zosta\u0142 most powietrzny, z\u0142o\u017cony z samolot\u00f3w w\u0142oskich, niemieckich i hiszpa\u0144skich, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego uda\u0142o si\u0119 przerzuci\u0107 wojska Afryka\u0144skiego Korpusu Kolonialnego do Andaluzji, tworz\u0105c w ten spos\u00f3b jeden z zasadniczych bastion\u00f3w nacjonalist\u00f3w. By\u0142 to pierwszy w historii most powietrzny, kt\u00f3rego do\u015bwiadczenia wykorzystano p\u00f3\u017aniej w II wojnie \u015bwiatowej. Floty natomiast nie mo\u017cna by\u0142o u\u017cy\u0107, gdy\u017c znajdowa\u0142a si\u0119 w r\u0119kach przeciwnych puczowi marynarzy, kt\u00f3rzy zaw\u0142adn\u0119li okr\u0119tami w wielu wypadkach zabijaj\u0105c swoich oficer\u00f3w. Pojawienie si\u0119 wojsk maroka\u0144skich i Hiszpa\u0144skiej Legii Cudzoziemskiej wzmocni\u0142o si\u0142y powsta\u0144c\u00f3w na po\u0142udniu kraju i znaczenie gen. Franco w \u015bwie\u017co utworzonej Radzie Obrony Narodowej, kt\u00f3ra powierzy\u0142a mu dow\u00f3dztwo nad po\u0142udniowym zgrupowaniem wojsk, a nast\u0119pnie 12 wrze\u015bnia, nad ca\u0142ymi si\u0142ami zbrojnymi.<\/p>\n Hiszpania podzieli\u0142a si\u0119 na dwa zasadnicze obszary o mniej wi\u0119cej r\u00f3wnej powierzchni i liczbie ludno\u015bci, z kt\u00f3rych jeden kontrolowany by\u0142 przez nacjonalist\u00f3w, a drugi przez republikan\u00f3w. Obszary te nie by\u0142y sp\u00f3jne. Obszar po\u0142udniowy kontrolowany przez nacjonalist\u00f3w oddzielony by\u0142 od obszaru p\u00f3\u0142nocnego w\u0105skim pasem Estremadury kontrolowanym przez republika\u0144skich milicjant\u00f3w. Z kolei kontrolowana przez komunist\u00f3w robotnicza Asturia (z wyj\u0105tkiem Oviedo) oddzielona by\u0142a szerokim pasem nacjonalistycznym od wi\u0119kszo\u015bci obszaru republika\u0144skiego. Dlatego te\u017c po umocnieniu si\u0119 w Andaluzji jednym z pierwszych posuni\u0119\u0107 gen. Franco dowodz\u0105cego nacjonalistyczn\u0105 Armi\u0105 Po\u0142udnia by\u0142o uzyskanie \u0142\u0105czno\u015bci z p\u00f3\u0142noc\u0105. Dokonano tego dzi\u0119ki szybkiemu uderzeniu w kierunku C\u00e1ceres i Badajoz w pobli\u017cu granicy portugalskiej.<\/p>\n Uzyskanie po\u0142\u0105czenia umo\u017cliwi\u0142o wykorzystanie u\u017cytych w tym celu oddzia\u0142\u00f3w w formie armii manewrowej, kt\u00f3r\u0105 skierowano w g\u00f3r\u0119 doliny rzeki Tag, w kierunku Madrytu i Toledo. Posuwaj\u0105ca si\u0119 szybko latem 1936 kolumna wojsk nacjonalistycznych stanowi\u0142a zagro\u017cenie dla republika\u0144skiego Madrytu, a zarazem umo\u017cliwia\u0142a odsiecz dowodzonym przez pu\u0142kownika Jose Moscardo obro\u0144com Alkazaru gwa\u0142townie lecz chaotycznie atakowanym w Toledo przez przewa\u017caj\u0105ce si\u0142y republika\u0144skie.<\/p>\n Sukcesy nacjonalist\u00f3w w Estremadurze zmusi\u0142y rz\u0105d Republiki do powo\u0142ania w miejsce lu\u017anych oddzia\u0142\u00f3w milicji regularnej Armii Ludowej i szukania pomocy zagranic\u0105. Pocz\u0105wszy od sierpnia 1936 r. republikanom pomocy udziela\u0142 komunistyczny ZSRR, wysy\u0142aj\u0105c do Hiszpanii bro\u0144 i ludzi (g\u0142\u00f3wnie dow\u00f3dc\u00f3w), a tak\u017ce rewolucyjne w\u0142adze Meksyku.<\/p>\n Obie strony konfliktu stosowa\u0142y przemoc wobec przeciwnik\u00f3w politycznych. Republikanie masowo rozstrzeliwali ksi\u0119\u017cy i zakonnice, franki\u015bci rozstrzelali m.in. Federico Garcia Lorc\u0119. Na terenach republika\u0144skich dokonywano egzekucji duchownych oraz innych os\u00f3b, kt\u00f3re oskar\u017cono o sprzyjanie nacjonalistom. W latach 1936\u201339 opanowana przez stalinowskich komunist\u00f3w Milicja Ludowo-Republika\u0144ska oraz inne republika\u0144skie formacje zabi\u0142y oko\u0142o 7 tys. os\u00f3b duchownych \u2013 stanowi\u0142o to ponad 12% og\u00f3\u0142u duchowie\u0144stwa w kraju. Republikanie zniszczyli lub sprofanowali ponad 20 tys. \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich. W 1937 roku sekretarz generalny Komunistycznej Partii Hiszpanii Jos\u00e9 Diaz raportowa\u0142 „Hiszpania znacznie prze\u015bcign\u0119\u0142a Sowiety w walce z Ko\u015bcio\u0142em. W jej cz\u0119\u015bciach, kt\u00f3re s\u0105 w naszych r\u0119kach, Ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 ju\u017c istnie\u0107”. Na terenach zaj\u0119tych przez nacjonalist\u00f3w zabijano osoby oskar\u017cone o sprzyjanie lewicy. Zar\u00f3wno nacjonali\u015bci, jak i republikanie masowo rozstrzeliwali je\u0144c\u00f3w wojennych.<\/p>\n Sytuacja polityczna walcz\u0105cych stron<\/strong><\/u><\/p>\n Pocz\u0105tkowo Francja i Wielka Brytania og\u0142osi\u0142y zasad\u0119 nieingerencji. Do Hiszpanii jednak przybywali ochotnicy z ca\u0142ego \u015bwiata, g\u0142\u00f3wnie z Europy, kt\u00f3rzy wspomagali republikan\u00f3w. Robotnicy i intelektuali\u015bci, zwolennicy komunizmu, ale tak\u017ce ci, kt\u00f3rzy uwa\u017cali t\u0119 wojn\u0119 za front walki z faszyzmem: libera\u0142owie, anarchi\u015bci, socjali\u015bci, nap\u0142yn\u0119li do Hiszpanii, tworz\u0105c tu brygady mi\u0119dzynarodowe. Po stronie gen. Franco walczy\u0142y natomiast oddzia\u0142y ochotnik\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie portugalskich, irlandzkich (Irlandzka Brygada), francuskich, rumu\u0144skich i bia\u0142ych Rosjan (rosyjski oddzia\u0142 wojskowy), kt\u00f3rzy z kolei uwa\u017cali t\u0119 wojn\u0119 za antykomunistyczn\u0105 krucjat\u0119. Polska zaj\u0119\u0142a stanowisko dwuznaczne. Przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do polityki mocarstw zachodnich, uczestniczy\u0142a w pracach Ligi Narod\u00f3w i Komitetu Nieinterwencji. Jednak wyra\u017ane by\u0142y sympatie rz\u0105du dla nacjonalist\u00f3w. Polska sprzeda\u0142a znaczne ilo\u015bci sprz\u0119tu wojskowego obu stronom (Republice za oko\u0142o 213 mln z\u0142 a frankistom za 13 mln z\u0142). Sprz\u0119t by\u0142 sprzedawany poprzez kraje nadba\u0142tyckie (Estonia) i latynoskie. Sprzedawany by\u0142 zar\u00f3wno sprz\u0119t przestarza\u0142y, jak czo\u0142gi FT-17 i samoloty PWS-10, jaki i nowy \u2013 samoloty RWD-13 oraz rkm Browning wz. 1928. Polski rz\u0105d stara\u0142 si\u0119 \u2013 ze wzgl\u0119du na Francj\u0119 \u2013 oficjalnie nie wspiera\u0107 \u017cadnej ze stron, dlatego odm\u00f3wiono sprzeda\u017cy samolot\u00f3w my\u015bliwskich PZL P.11 stronie republika\u0144skiej. Mimo znacznych rozmiar\u00f3w polski handel odbywa\u0142 si\u0119 nieoficjalnie poprzez prywatne firmy. Polacy stanowili liczn\u0105 grup\u0119 w\u015br\u00f3d Brygad Mi\u0119dzynarodowych (g\u0142\u00f3wnie byli to polscy robotnicy z Francji, pod wp\u0142ywem ruchu komunistycznego). W 1936 roku J\u00f3zef Stalin wys\u0142a\u0142 do Hiszpanii gen. J\u0101nisa B\u0113rzi\u0146\u0161a, kt\u00f3ry b\u0119d\u0105c starszym doradc\u0105 wojskowym, faktycznie dowodzi\u0142 armi\u0105 republika\u0144sk\u0105. [6]Zaci\u0119te walki trwa\u0142y ze zmiennym szcz\u0119\u015bciem dla obu stron do marca 1939. Wojna przybra\u0142a posta\u0107 kolejnych ofensyw nacjonalist\u00f3w przeplatanych strategicznymi przeciwuderzeniami republikan\u00f3w. Po opanowaniu Toledo wojska nacjonalistyczne przyst\u0105pi\u0142y do ataku na Madryt od strony po\u0142udniowej i zachodniej. Po ofensywie w Estremadurze i dolinie Tagu by\u0142y jednak zbyt wyczerpane, aby osi\u0105gn\u0105\u0107 sukces. Z drugiej strony republikanie chaotyczne oddzia\u0142y milicji republika\u0144skich do\u015b\u0107 sprawnie przeorganizowali w regularn\u0105 Armi\u0119 Ludow\u0105.<\/p>\n Walki na przedpolach Madrytu, zwane niekiedy bitw\u0105 o Madryt (pa\u017adziernik 1936 \u2013 marzec 1937), nie przynios\u0142y rozstrzygni\u0119cia i przybra\u0142y posta\u0107 wojny pozycyjnej. W\u00f3wczas nacjonali\u015bci postanowili dokona\u0107 prze\u0142amania frontu na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Madrytu, w rejonie Guadalajary. Ofensywa nacjonalist\u00f3w, zwana niekiedy bitw\u0105 pod Guadalajar\u0105 przeprowadzona w marcu 1937 zosta\u0142a jednak zatrzymana przez republikan\u00f3w.<\/p>\n Chc\u0105c prze\u0142ama\u0107 patow\u0105 sytuacj\u0119 na froncie, dow\u00f3dztwo republika\u0144skie postanowi\u0142o w\u00f3wczas wykona\u0107 tzw. pierwsze przeciwuderzenie strategiczne w kierunku miasteczka Brunete, na zach\u00f3d od Madrytu. Operacja ta, zwana bitw\u0105 pod Brunete (lipiec 1937), mimo pocz\u0105tkowych sukces\u00f3w zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zatrzymaniem ofensywy i strategiczn\u0105 kl\u0119sk\u0105 republikan\u00f3w. Po bitwie pod Brunete front w rejonie Madrytu ustali\u0142 si\u0119 i pozosta\u0142 niezmieniony a\u017c do ko\u0144ca wojny.<\/p>\n Dow\u00f3dztwo nacjonalistyczne, mimo odniesionego zwyci\u0119stwa, nie widzia\u0142o jednak mo\u017cliwo\u015bci zdobycia stolicy w bezpo\u015brednim ataku. Postanowi\u0142o wi\u0119c przenie\u015b\u0107 dzia\u0142ania na znajduj\u0105ce si\u0119 na p\u00f3\u0142nocy kraju wa\u017cne z gospodarczego punktu widzenia rejony przemys\u0142owe, b\u0119d\u0105ce w r\u0119kach republika\u0144skich: okr\u0119g Bilbao oraz Asturi\u0119. Tam bowiem znajdowa\u0142y si\u0119 kopalnie, huty i zak\u0142ady metalowe stanowi\u0105ce zaplecze zaopatrzeniowe armii republika\u0144skiej.<\/p>\n Zdobycie tych obszar\u00f3w przez nacjonalist\u00f3w uzale\u017cni\u0142o rz\u0105d republika\u0144ski i armi\u0119 republika\u0144sk\u0105 od dostaw z zagranicy. Utrata Bilbao i odmowa przez socjalistycznego premiera Largo Caballero dokonania czystek wobec niewygodnych dla Stalina ugrupowa\u0144 i milicji lewicowych w Katalonii, spowodowa\u0142y zorganizowany przez rezydenta NKWD Or\u0142owa za po\u015brednictwem PCE upadek rz\u0105du republika\u0144skiego Caballero i zast\u0105pienie go rz\u0105dem Juan Negr\u00edna. Caballero by\u0142 autentycznym przyw\u00f3dc\u0105 robotniczym opartym o struktury partii socjalistycznej, Negrin by\u0142 marionetk\u0105 w r\u0119kach Komunistycznej Partii Hiszpanii, intelektualist\u0105 bez zaplecza politycznego w typie okre\u015blanym przez Lenina jako u\u017cyteczni idioci. Negr\u00edn reprezentowa\u0142 cz\u0119sto my\u015blenie \u017cyczeniowe oderwane od reali\u00f3w frontu oraz bezwzgl\u0119dnej wojny domowej. Mimo katastrofalnej sytuacji na froncie opowiada\u0142 si\u0119 za kontynuowaniem wojny, sam sp\u0119dzaj\u0105c wiele czasu za granic\u0105. Pozostawiaj\u0105c faktyczn\u0105 w\u0142adz\u0119 komunistom i sowieckiemu NKWD Negrin firmowa\u0142 republik\u0119 a\u017c do madryckiego zamachu stanu p\u0142k. Segismundo Casado w marcu 1939.<\/p>\n Po opanowaniu Asturii i Kraju Bask\u00f3w z przemys\u0142owym Bilbao, nacjonali\u015bci zdobywali stopniowo coraz wi\u0119ksze obszary kraju. Specyfik\u0105 hiszpa\u0144skiej wojny domowej by\u0142o kluczowe znaczenie kontroli nad wi\u0119kszymi miastami i centrami komunikacyjnymi. W rezultacie, kontrola nad miastami i centrami komunikacyjnymi mia\u0142a znacznie wi\u0119ksze znaczenie, ni\u017c powierzchnia opanowanego terytorium. Ponadto, ze strategicznego punktu widzenia kluczowe znaczenie mia\u0142a kontrola nad centrami gospodarczymi i przemys\u0142owymi stanowi\u0105cymi baz\u0119 zaopatrzeniow\u0105 frontu.<\/p>\n Sytuacja panuj\u0105ca w kierownictwie strony narodowej by\u0142a w miar\u0119 unormowana i poza pocz\u0105tkowymi tarciami na tle ideologicznym i formalnym mi\u0119dzy falangistami (faszystowskimi republikanami) i karlistami (prawic\u0105 monarchistyczn\u0105) (m.in. problem hymnu, flagi, etc.), nie dochodzi\u0142o tutaj do powa\u017cniejszych konflikt\u00f3w, wskutek autorytetu gen. Franco. Ponadto, obydwa g\u0142\u00f3wne ugrupowania nacjonalistyczne \u0142\u0105czy\u0142y przywi\u0105zanie do tradycyjnego systemu warto\u015bci, wrogo\u015b\u0107 do rewolucji, a zw\u0142aszcza niech\u0119\u0107 spowodowana jej antyreligijnym charakterem.<\/p>\n Natomiast pozycj\u0119 republikan\u00f3w os\u0142abia\u0142y tak\u017ce silne konflikty i walka o w\u0142adz\u0119 mi\u0119dzy parti\u0105 komunistyczn\u0105 a pozosta\u0142ymi partiami, w tym utrzymuj\u0105c\u0105 kontakt z trockistami, antystalinowsk\u0105 marksistowsk\u0105 parti\u0105 POUM i anarchistami z CNT-FAI. Konflikty te zako\u0144czone zosta\u0142y rozpraw\u0105 komunist\u00f3w z „wrogami na lewicy”, wzorowan\u0105 na wsp\u00f3\u0142istniej\u0105cych w\u00f3wczas w Zwi\u0105zku Sowieckim czystkach stalinowskich. Przekazanie 2\/3 zasobu z\u0142ota Republiki w depozyt ZSRR powodowa\u0142o bezpo\u015brednie uzale\u017cnienie rz\u0105du republika\u0144skiego od decyzji Stalina, dysponenta hiszpa\u0144skiego z\u0142ota. Czystkami sterowa\u0142 bezpo\u015brednio rezydent sowieckiego NKWD w strefie republika\u0144skiej Aleksander Or\u0142ow. Znani dzia\u0142acze anarchistyczni i sympatyzuj\u0105cy z POUM byli zabijani. Pocz\u0105tkowo stalinowscy komuni\u015bci ograniczali si\u0119 do skrytob\u00f3jczych morderstw dokonywanych przez „nieznanych sprawc\u00f3w”. Tak zgin\u0105\u0142 mi\u0119dzy innymi jeden z najpopularniejszych dzia\u0142aczy hiszpa\u0144skiej rewolucji, autentyczny przyw\u00f3dca katalo\u0144skich robotnik\u00f3w Buenaventura Durruti. Lider POUM Andras Nin zosta\u0142 po aresztowaniu i torturach zamordowany przez podporz\u0105dkowan\u0105 NKWD tajn\u0105 policj\u0119 Republiki. Praktycznie ca\u0142e kierownictwo niestalinowskich partii i organizacji politycznych stanowi\u0105cych wa\u017cne zaplecze republiki zosta\u0142o wymordowane.<\/p>\n P\u00f3\u017aniej opanowana przez stalinowc\u00f3w Milicja Ludowo-Republika\u0144ska dokonywa\u0142a masowych zbrodni niemal jawnie. Rozstrzeliwano nawet zwyk\u0142ych \u017co\u0142nierzy frontowych podejrzewanych o „nieprawomy\u015blno\u015b\u0107”. Jedn\u0105 z niedosz\u0142ych ofiar komunist\u00f3w by\u0142 walcz\u0105cy jako ochotnik p\u00f3\u017aniejszy burmistrz Berlina Zachodniego i kanclerz Federalnej Republiki Niemiec \u2013 socjalista Willy Brandt. Inn\u0105 znan\u0105 postaci\u0105, kt\u00f3ra niemal cudem unikn\u0119\u0142a \u015bmierci z r\u0105k stalinowskich oprawc\u00f3w by\u0142 brytyjski ochotnik w oddzia\u0142ach POUM Eric Arthur Blair (znany p\u00f3\u017aniej jako George Orwell), kt\u00f3ry opublikuje swoje wspomnienia z wojny hiszpa\u0144skiej w ksi\u0105\u017cce W ho\u0142dzie Katalonii (Homage to Catalonia), a do\u015bwiadczenia z czas\u00f3w wojny domowej wp\u0142yn\u0105 na kszta\u0142t Folwarku zwierz\u0119cego i Roku 1984. Ernest Hemingway, sympatyzuj\u0105cy z Republik\u0105 po\u015bwi\u0119ci\u0142 hiszpa\u0144skiej wojnie domowej powie\u015b\u0107 Komu bije dzwon, kt\u00f3ra odegra\u0142a istotn\u0105 rol\u0119 w prze\u0142amywaniu nastroj\u00f3w izolacjonizmu w Stanach Zjednoczonych.<\/p>\n Okres r\u00f3wnowagi i prze\u0142om w wojnie<\/strong><\/u><\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u017bo\u0142nierze XI Brygady Mi\u0119dzynarodowej w bitwie o Belchite 1937 (Czo\u0142g T-26 produkcji sowieckiej).<\/p>\n Republika\u0144ski sztab generalny pod koniec roku 1937 postanowi\u0142 sprawdzi\u0107 now\u0105 doktryn\u0119 dzia\u0142a\u0144 kieruj\u0105c nast\u0119pn\u0105 ofensyw\u0119 wojsk Republika\u0144skich na miasto Teruel. Celem ofensywy by\u0142o zatrzymanie plan\u00f3w nacjonalist\u00f3w, kt\u00f3rzy zamierzali po raz kolejny uderzy\u0107 na Madryt. Ofensywa rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 15 grudnia 1937 roku. Republikanie byli pewni zwyci\u0119stwa. Si\u0142y nacjonalist\u00f3w w mie\u015bcie liczy\u0142y tylko 3 900 uzbrojonych ludzi z 52 Dywizji, prawie 40% z nich nie by\u0142o \u017co\u0142nierzami, a dodatkowo wspar\u0142a ich ludno\u015b\u0107 cywilna, czyli w sumie oko\u0142o 10 000 tysi\u0119cy ludzi. Republikanie mieli po swojej stronie element zaskoczenia i pocz\u0105tkow\u0105 przewag\u0119. Po pierwszych sukcesach, wskutek silnego oporu nacjonalist\u00f3w, starcie przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w walki uliczne, gdzie trzeba by\u0142o zdobywa\u0107 ka\u017cdy dom, ka\u017cd\u0105 p\u0119d\u017a ziemi. Dow\u00f3dca obrony miasta poddaje si\u0119 8 stycznia 1938 roku – wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce republikanie wygrali. Wcze\u015bniej w wigili\u0119 rozdawane by\u0142y odznaczenia i awanse, jednak sytuacja republikan\u00f3w nagle pogorszy\u0142a si\u0119.<\/p>\n 31 grudnia 1937 roku nacjonali\u015bci zaj\u0119li kilka stref niedaleko miasta. Przez stycze\u0144 republikanie ze zmiennym szcz\u0119\u015bciem walczyli o utrzymanie swojej zdobyczy. 7 lutego si\u0142y nacjonalist\u00f3w ruszy\u0142y do generalnej kontrofensywy. Ich cel by\u0142 prosty – zamkn\u0105\u0107 wok\u00f3\u0142 miasta pier\u015bcie\u0144 okr\u0105\u017cenia. 13 dni p\u00f3\u017aniej zamkn\u0119\u0142a si\u0119 p\u0119tla wok\u00f3\u0142 miasta. 14 000 \u017co\u0142nierzy republika\u0144skich zosta\u0142o pojmanych. 22 lutego ostatnie oddzia\u0142y republika\u0144skie wysz\u0142y z Teruelu.<\/p>\n Pod koniec roku 1937 wzrost pot\u0119gi militarnej nacjonalist\u00f3w sta\u0142 si\u0119 ju\u017c oczywisty. Mieli oni ju\u017c po tyle samo ludzi pod broni\u0105 co Republikanie (600-700 tysi\u0119cy) i nadal powi\u0119kszali swoje szeregi nowymi \u017co\u0142nierzami. Lotnictwo nacjonalist\u00f3w zosta\u0142o zreorganizowane i zyska\u0142o zdecydowan\u0105 przewag\u0119 w powietrzu. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce ca\u0142e dywizjony samolot\u00f3w republiki ucieka\u0142y przed zdecydowanym atakiem kilku my\u015bliwc\u00f3w nacjonalist\u00f3w. Marynarka nacjonalistyczna r\u00f3wnie\u017c si\u0119 rozrasta\u0142a dzi\u0119ki pracy stoczni oraz pomocy w\u0142oskiej.<\/p>\n Wiosn\u0105 1938 roku nacjonali\u015bci rozpocz\u0119li przygotowania do ofensywy na froncie arago\u0144skim. Specjalnie sformowana z elitarnych oddzia\u0142\u00f3w nacjonalistyczna Armia Manewrowa rozlokowa\u0142a si\u0119 na pozycjach wyj\u015bciowych na pocz\u0105tku marca. Jej przewaga by\u0142a dla Republikan\u00f3w zaskoczeniem. W chwili przyst\u0105pienia do ataku liczy\u0142a ponad \u0107wier\u0107 miliona \u017co\u0142nierzy, ponad tysi\u0105c dzia\u0142, oko\u0142o p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca samolot\u00f3w oraz tyle samo czo\u0142g\u00f3w (\u017ar\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie podaj\u0105 wielko\u015b\u0107 tej formacji ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest co do tych liczb zgodna). \u00d3smego marca 1938 roku ofensywa rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 zmasowanym bombardowaniem artyleryjskim i lotniczym. Artyleria nacjonalist\u00f3w zasypa\u0142a wczesnym rankiem republikan\u00f3w gigantyczn\u0105 ilo\u015bci\u0105 pocisk\u00f3w. Ostrza\u0142 by\u0142 tak pot\u0119\u017cny i dobrze kierowany, \u017ce okopy republikan\u00f3w znika\u0142y w oczach, \u017co\u0142nierze republika\u0144scy gin\u0119li masowo grzebani w ziemi. Po przerwaniu ostrza\u0142u natarcie rozpocz\u0119\u0142y bataliony pancerne wchodz\u0105ce w sk\u0142ad wojsk nacjonalistycznych oraz Legionu Condror, dowodzone przez niemieckiego pu\u0142kownika (p\u00f3\u017aniej genera\u0142a) von Thome, wbijaj\u0105c si\u0119 klinem w linie republika\u0144skie napotykaj\u0105c s\u0142aby op\u00f3r. Za nimi ci\u0105gn\u0119\u0142y szpice nacjonalistycznej piechoty sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z zaprawionej w bojach hiszpa\u0144skiej legii cudzoziemskiej wchodz\u0105cej w sk\u0142ad „Korpusu Maroka\u0144skiego” dowodzonego przez genera\u0142a Yag\u00fce’ego.<\/p>\n Nacjonalistyczna Armia Manewrowa pierwszego dnia zaj\u0119\u0142a 30 kilometr\u00f3w terenu. W ci\u0105gu zaledwie 2 tygodni wbi\u0142a si\u0119 klinem na odleg\u0142o\u015b\u0107 prawie 100 kilometr\u00f3w. Korpus z Maroka atakowa\u0142 po lewej stronie rzeki Ebro. Korpusy z p\u00f3\u0142nocy kraju atakowa\u0142y na po\u0142udniowym i \u015brodkowym odcinku frontu. Lotnictwo republika\u0144skie nie by\u0142o w stanie os\u0142ania\u0107 swoich jednostek na ziemi. Nacjonali\u015bci byli ju\u017c panami przestworzy. Po zaledwie trzech tygodniach walk szpice Armii Manewrowej dotar\u0142y do morza nieopodal miasta Vinaroz. Korpusy Nawarski i Arago\u0144ski zaj\u0119\u0142y elektrowni\u0119 wodn\u0105 dostarczaj\u0105c\u0105 energi\u0119 dla przemys\u0142u w Barcelonie. Karli\u015bci doszli do morza w Wielki Pi\u0105tek 1938. Tym samym „zwyci\u0119ski miecz Franco” przeci\u0105\u0142 republika\u0144sk\u0105 Hiszpani\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci.<\/p>\n Bitwa nad Ebro i ko\u0144cowa faza wojny<\/strong><\/u><\/p>\n \u00a0<\/p>\n Po dotkliwej kl\u0119sce w Aragonii republika\u0144ski sztab generalny podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o przeprowadzaniu ataku znad rzeki Ebro w kierunku pozycji republika\u0144skich w centrum Hiszpanii. Ofensywa rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 25 lipca 1938 roku. Na polu spotkali si\u0119 dwaj starzy przeciwnicy spod Teruelu. Genera\u0142 Yag\u00fce po stronie nacjonalist\u00f3w i komunistyczny genera\u0142 L\u00edster po stronie republika\u0144skiej. Republikanie mieli pocz\u0105tkowo szcz\u0119\u015bcie, oddzia\u0142y nacjonalist\u00f3w wpada\u0142y w panik\u0119, zaskoczone ruchem zaczepnym. Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce republikanie osi\u0105gn\u0105 sw\u00f3j cel, dotr\u0105 do strefy centralnej kontrolowan\u0105 przez republik\u0119. Genera\u0142 L\u00edster pope\u0142nia\u0142 podobne b\u0142\u0119dy jak w bitwie pod Teruelem. Tymczasem Yag\u00fce niemal od razu odkry\u0142 co jest celem g\u0142\u00f3wnego ataku si\u0142 republika\u0144skich – miasteczko Gandess’a gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 dobre pozycje do wyprowadzenia bezpo\u015bredniego ataku w celu po\u0142\u0105czenia z centrum. Jednak i tym razem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nacjonali\u015bci g\u00f3ruj\u0105 nad przeciwnikiem dyscyplin\u0105, wyszkoleniem, wol\u0105 walki i dow\u00f3dcami. Genera\u0142 Yag\u00fce rozkaza\u0142 aby dywizja piechoty znajduj\u0105ca si\u0119 o ponad 45 kilometr\u00f3w od miasta wzmocni\u0142a jego obron\u0119, w samym mie\u015bcie by\u0142y tylko s\u0142abe jednostki piechoty i bataliony Guardia Civil. Republikanie nacierali nieub\u0142aganie. Jednak dywizja wykona\u0142a rozkaz, wykonuj\u0105c bardzo m\u0119cz\u0105cy dla niej marsz. Rozkaz nadszed\u0142 wcze\u015bnie rano a stra\u017ce przednie dywizji dotar\u0142y do miasta o zmroku. Reszta dywizji przyby\u0142a w nocy, wzmocniona o \u015bwie\u017ce oddzia\u0142y falangi, karlist\u00f3w i regulares. Kiedy nast\u0119pnego dnia si\u0142y republika\u0144skie podchodzi\u0142y pod miasto, nie spodziewaj\u0105c si\u0119 wi\u0119kszego oporu nacjonalist\u00f3w, zosta\u0142y przywitane morderczym ogniem ze wszystkich dzia\u0142 z miasta i g\u00f3ruj\u0105cego nad nim Wzg\u00f3rza 481. To by\u0142 koniec ofensywy. Republikanie ca\u0142kowicie wytracili impet. Gandess’y nie zdobyli. Po \u015bci\u0105gni\u0119ciu posi\u0142k\u00f3w nacjonali\u015bci przeszli 3 sierpnia do kontrofensywy i po ci\u0119\u017ckich trzymiesi\u0119cznych walkach, w tym 7 natarciach, do 16 listopada zlikwidowali przycz\u00f3\u0142ek, wypieraj\u0105c oddzia\u0142y republika\u0144skie za rzek\u0119.<\/p>\n Kl\u0119ska by\u0142a spowodowana nie tylko nierozwag\u0105 dow\u00f3dcy ale tak\u017ce tym, \u017ce republikanie pope\u0142nili standardowy a zarazem katastrofalny b\u0142\u0105d – przecenili swoje mo\u017cliwo\u015bci i zaatakowali zbyt wiele cel\u00f3w na raz, nie skoncentrowali si\u0142 na dogodnym celu. Znacznie powa\u017cniejszym b\u0142\u0119dem ni\u017c przecenienie swoich mo\u017cliwo\u015bci by\u0142 atak na rejon stacjonowania doborowych formacji Armii Manewrowej a tak\u017ce samo ukszta\u0142towanie terenu, by\u0142 on dobry do obrony jak i dostawy dla atakuj\u0105cych musia\u0142y by\u0107 transportowane przez mosty na rzece Ebro, a stanowi\u0142y one idealny cel dla nacjonalistycznych bombowc\u00f3w, posiadaj\u0105cych znakomit\u0105 os\u0142on\u0119 my\u015bliwc\u00f3w, nie na darmo nacjonali\u015bci posiadali tam dominacj\u0119 w powietrzu (mo\u017cna \u015bmia\u0142o powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142a ona mia\u017cd\u017c\u0105ca), podobnie jak na ca\u0142ym froncie.<\/p>\n Kiedy ostatnie republika\u0144skie oddzia\u0142y uciek\u0142y z pola walki nad Ebro, nacjonalistyczna Armia Manewrowa rozlokowa\u0142a si\u0119 na pozycjach wyj\u015bciowych nad Ebro z zamiarem uderzenia na Kataloni\u0119. Nacjonali\u015bci zgromadzili jeszcze pot\u0119\u017cniejsze si\u0142y ni\u017c w kampanii Arago\u0144skiej. Armia Manewrowa liczy\u0142a w chwili ataku: ponad 330 tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy, ponad tysi\u0105c dzia\u0142, ponad 1200 samolot\u00f3w (nie licz\u0105c Legionu Condor) oraz ponad 500 czo\u0142g\u00f3w.<\/p>\n Ostrza\u0142 artyleryjski rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 23 grudnia 1938 roku, niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o 24 grudnia. Nacjonali\u015bci ruszyli do ataku na ca\u0142ej szeroko\u015bci frontu. W\u0142oski CTV naciera\u0142 razem z Karlistami na \u015brodkowej cz\u0119\u015bci frontu, Korpus Maroka\u0144ski naciera\u0142 wzd\u0142u\u017c wybrze\u017ca a Korpusy: Arago\u0144ski i Nawarski naciera\u0142y na p\u00f3\u0142nocy. Republikanie nie byli w stanie po wyczerpaniu swoich si\u0142 nad Ebro stawi\u0107 czo\u0142a doskonale zorganizowanym, wyposa\u017conym i do\u015bwiadczonym si\u0142om. Zaledwie dwa i p\u00f3\u0142 tygodnia zaj\u0119\u0142o nacjonalistom dotarcie (26 stycznia) do stolicy Katalonii, Barcelony. Nast\u0119pnego dnia odby\u0142a si\u0119 w Barcelonie defilada zwyci\u0119skich oddzia\u0142\u00f3w nacjonalistycznych. Republikanie uciekli w stron\u0119 granicy z Francj\u0105, gdzie schroni\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c prezydent Republiki Manuel Azana. Dawny l\u0119k przed odci\u0119ciem, kt\u00f3ry spowodowa\u0142 za\u0142amanie si\u0119 oddzia\u0142\u00f3w milicji republika\u0144skiej w pocz\u0105tkowym okresie wojny, ogarn\u0105\u0142 teraz armi\u0119 republika\u0144sk\u0105. Do tego nacjonalistyczne my\u015bliwce ci\u0105gle ostrzeliwa\u0142y uciekinier\u00f3w. Wielu republikanom uda\u0142 si\u0119 przekroczy\u0107 granic\u0119 lecz niekt\u00f3rzy wpadli w r\u0119ce wojsk nacjonalist\u00f3w.<\/p>\n Po wygraniu szeregu wa\u017cnych kampanii i bitew, w tym najwa\u017cniejszej bitwy nad Ebro, nacjonali\u015bci ostatecznie zwyci\u0119\u017cyli na prze\u0142omie marca i kwietnia 1939. Po upadku Katalonii 6 lutego 1939 prezydent Republiki Manuel Azana wyjecha\u0142 do Francji, a nast\u0119pnie poda\u0142 si\u0119 do dymisji. 28 lutego 1939 Wielka Brytania i Francja uzna\u0142y rz\u0105d Franco za rz\u0105d Hiszpanii. 4 marca 1939 w Madrycie zosta\u0142 dokonany zamach stanu broni\u0105cych miasta oddzia\u0142\u00f3w republika\u0144skich, kierowany przez p\u0142k. Segismundo Casado, skierowany przeciwko komunistom i rz\u0105dowi Juana Negrina. 6 marca do zamachu przyst\u0105pi\u0142 nominalny gubernator Madrytu gen. Jose Miaja zarz\u0105dzaj\u0105c aresztowanie komunist\u00f3w przez wojsko i przyst\u0119puj\u0105c do powo\u0142anej przez Casado Junty Obrony Narodowej, kt\u00f3ra mia\u0142a zast\u0105pi\u0107 nieobsadzone stanowisko prezydenta. W kr\u00f3tkotrwa\u0142ych walkach z wiernymi PCE oddzia\u0142ami zosta\u0142y one pokonane przez zamachowc\u00f3w, a premier Negrin opu\u015bci\u0142 kraj. Wedle ustale\u0144 pomi\u0119dzy nacjonalistami a republikanami (Junta Obrony Narodowej), 27 marca mia\u0142o si\u0119 odby\u0107 przekazanie lotnictwa. Jednak warunki atmosferyczne nie pozwoli\u0142y na to. Republikanie usi\u0142owali poprzez \u0142\u0105cznik\u00f3w wyja\u015bni\u0107 sytuacj\u0119 ale nie od nich nie wymagano wyja\u015bnie\u0144 tylko bezwarunkowej kapitulacji. Kwatera g\u0142\u00f3wna gen. Franco wyda\u0142a rozkaz rozpocz\u0119cia ostatecznej ofensywy. P\u0142k. Casado i gen. Miaja, a tak\u017ce inni przyw\u00f3dcy Republiki udali si\u0119 na emigracj\u0119, a wszelki zorganizowany op\u00f3r usta\u0142. Nast\u0119pnego dnia formacje nacjonalist\u00f3w zacz\u0119\u0142y posuwa\u0107 si\u0119 do przodu na wszystkich frontach, napotykaj\u0105c tysi\u0105ce bia\u0142ych flag. Ci republikanie, kt\u00f3rzy nie mieli zamiaru si\u0119 podda\u0107 – porzucili bro\u0144 i udali si\u0119 w d\u0142ug\u0105 drog\u0119 do dom\u00f3w. Wczesnym rankiem 28 marca 1939 nacjonalistyczne oddzia\u0142y z frontu Casa de Campo wkroczy\u0142y triumfalnie do Madrytu.<\/p>\n Po opanowaniu ostatnich o\u015brodk\u00f3w republika\u0144skiego oporu nacjonali\u015bci, kierowani jednoosobowo przez gen. Franco, wprowadzili konserwatywne rz\u0105dy silnej r\u0119ki, wspierane przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3re przetrwa\u0142y 39 lat. Oszacowanie strat w\u015br\u00f3d ludno\u015bci cywilnej nastr\u0119cza wielu problem\u00f3w. Norman Davies pisze: \u201eOceny liczby ofiar wahaj\u0105 si\u0119 od 400 tys. do miliona\u201d.. Hugh Thomas podaje liczby: og\u00f3\u0142em ok. 500 tys. zabitych, w tym 200 tys. to polegli \u017co\u0142nierze obu stron, ok 245 tys ofiary politycznych represji obu stron. Stanley G. Payne straty szacuje: \u201eNiewiele ponad 200 tysi\u0119cy zgin\u0119\u0142o w wyniku walk (niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 70.000 Nacjonalist\u00f3w, 100.000 lub wi\u0119cej Republikan\u00f3w), ale o 100.000 wi\u0119cej zgin\u0119\u0142o w politycznych egzekucjach. W sumie by\u0142a to liczba co najmniej 300.000 zamordowanych cywili przez obie strony\u201d. Wydarzenia w Hiszpanii s\u0105 uwa\u017cane przez wielu historyk\u00f3w za wst\u0119p do II wojny \u015bwiatowej. Wojna domowa w Hiszpanii umocni\u0142a sojusz niemiecko-w\u0142oski, jak i sta\u0142a si\u0119 poligonem do\u015bwiadczalnym dla nowych rodzaj\u00f3w broni i wojsk (lotnictwo, wojska pancerne) wykorzystywanych przez obie strony. Z wojskowego punktu widzenia do\u015bwiadczenie pokaza\u0142o, \u017ce pocz\u0105wszy od hiszpa\u0144skiej wojny domowej niemo\u017cliwe jest zwyci\u0119stwo w otwartym konflikcie bez uzyskania panowania w powietrzu.<\/p>\n Prze\u015bladowania religijne<\/strong><\/u><\/p>\n W wyniku prze\u015bladowa\u0144 religijnych Ko\u015bcio\u0142a katolickiego \u015bmier\u0107 ponios\u0142o 12 biskup\u00f3w, 4194 ksi\u0119\u017cy, 2365 zakonnik\u00f3w, 283 zakonnice i kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy wiernych \u015bwieckich, a zniszczeniu uleg\u0142o 2000 \u015bwi\u0105ty\u0144.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Pami\u0119\u0107 o wojnie w Hiszpanii<\/strong><\/u><\/p>\n \u00a0<\/p>\n Bezpo\u015brednio po zako\u0144czeniu wojny domowej rozpocz\u0119to szerok\u0105 akcj\u0119 maj\u0105c\u0105 na celu zdyskredytowanie Republikan\u00f3w i przedstawienie ich jako bezdusznych morderc\u00f3w i ateist\u00f3w. Ho\u0142d oddawano jednak wszystkim poleg\u0142ym (cho\u0107 czasem nier\u00f3wny). Od lat 60. do \u015bmierci genera\u0142a Franco powsta\u0142o nawet kilka pomnik\u00f3w upami\u0119tniaj\u0105cych \u017co\u0142nierzy republika\u0144skich.<\/p>\n Po \u015bmierci Genera\u0142a Franco w 1975 tradycj\u0105 sta\u0142o si\u0119 oddawanie jednakowej czci wszystkim poleg\u0142ym i r\u00f3wnanie ich bohaterstwa. Coraz rzadziej upami\u0119tniano wielkie bitwy, skupiaj\u0105c si\u0119 przede wszystkim na ofiarach wojny. W pierwszych latach rz\u0105d\u00f3w kr\u00f3la Hiszpanii Jana Karola trend ten zachowywano szczeg\u00f3lnie na oficjalnych uroczysto\u015bciach, na kt\u00f3rych o dow\u00f3dcach obu stron wypowiadano si\u0119 z szacunkiem. Po przej\u0119ciu w\u0142adzy przez socjalist\u00f3w rozpocz\u0119to burzenie pomnik\u00f3w i miejsc pami\u0119ci ofiar republikan\u00f3w. Podj\u0119to tak\u017ce pr\u00f3by sporz\u0105dzenia wielu nowych szacunk\u00f3w, w kt\u00f3rych wyolbrzymiano liczb\u0119 ofiar frankist\u00f3w, a bardzo pomniejszano liczb\u0119 zabitych przez republikan\u00f3w (w szczeg\u00f3lno\u015bci ofiar anarchist\u00f3w i brygad mi\u0119dzynarodowych).<\/p>\n Socjalistyczny rz\u0105d premiera Zapatero zainicjowa\u0142 dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu degloryfikacj\u0119 pami\u0119ci o frankistach. Ostatni pomnik Franco w Madrycie zosta\u0142 usuni\u0119ty w maju 2005, podobny los spotka\u0142 znaczn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomnik\u00f3w i miejsc pami\u0119ci mord\u00f3w strony republika\u0144skiej w mniejszych miejscowo\u015bciach. W 2007 roku parlament Hiszpanii przyj\u0105\u0142 ustaw\u0119 nakazuj\u0105 usuni\u0119cie wszelkich symboli zwi\u0105zanych z postaci\u0105 genera\u0142a i walcz\u0105cymi po jego stronie nacjonalistami w zwi\u0105zku z faktem, \u017ce b\u0119d\u0105c hiszpa\u0144skim oficerem podni\u00f3s\u0142 r\u0119k\u0119 na obywateli w\u0142asnego narodu. Wyj\u0105tek stanowi\u0105 tablice pami\u0105tkowe znajduj\u0105ce si\u0119 na terenie ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Hiszpa\u0144skie ministerstwo szkolnictwa nie aprobuje tak\u017ce podr\u0119cznik\u00f3w, w kt\u00f3rych nacjonali\u015bci przedstawiani s\u0105, jak dotychczas, w nadmiernie pozytywny spos\u00f3b.<\/p>\n Hiszpa\u0144skie w\u0142adze planuj\u0105 od wielu lat przebudow\u0119 Valle de los Caidos – najwi\u0119kszego mauzoleum ofiar wojny (zar\u00f3wno frankist\u00f3w jak i republikan\u00f3w), gdzie z\u0142o\u017cone s\u0105 tak\u017ce szcz\u0105tki Francisco Franco. Najcz\u0119\u015bciej postuluje si\u0119 przeniesienie grobu dyktatora i proch\u00f3w nacjonalist\u00f3w na jeden z prowincjonalnych cmentarzy i przebudow\u0119 mauzoleum na miejsce pami\u0119ci Republiki. Planuje si\u0119 tak\u017ce zdemontowanie kamiennego krzy\u017ca na szczycie.<\/p>\n Wa\u017cniejsze bitwy<\/strong><\/u><\/p>\n \u00a0<\/p>\n Inne wydarzenia<\/u><\/strong><\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Partie i organizacje polityczne<\/strong><\/u><\/p>\n \u00a0<\/p>\n Front Ludowy<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Si\u0142y wspieraj\u0105ce Front Ludowy<\/strong><\/u><\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Comuni\u00f3n Tradicionalista<\/strong> (Wsp\u00f3lnota Tradycjonalistyczna) \u2013 karlistowska tradycjonalistyczno- katolicka partia polityczna.<\/p>\n<\/li>\n Requet\u00e9s<\/strong> (Ochotnicy) \u2013 zbrojne oddzia\u0142y karlistowskie.<\/p>\n<\/li>\n Pelayos <\/strong>\u2013 m\u0142odzie\u017cowa organizacja Karlist\u00f3w.<\/p>\n<\/li>\n Margaritas<\/strong> \u2013 ruch kobiecy, od imienia Margarity de Borb\u00f3n-Parma, \u017cony pretendenta do tronu Karola VII.<\/p>\n<\/li>\n Falange (Falanga):<\/strong><\/p>\n<\/li>\n FE <\/strong>(Falange Espa\u00f1ola de las JONS \u2013 Hiszpa\u0144ska Falanga Rad Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej \u2013 partia narodowo-syndykalistyczna.<\/p>\n<\/li>\n OJE<\/strong> (Organizaci\u00f3n Juvenil Espa\u00f1ola) (Organizacja M\u0142odej Hiszpanii) \u2013 organizacja m\u0142odzie\u017cowa Falangi.<\/p>\n<\/li>\n Secci\u00f3n Femenina<\/strong> (Feminine Section) (Sekcja Kobieca) \u2013 kobiecy ruch spo\u0142eczny dzia\u0142aj\u0105cy w ramach Falangi.<\/p>\n<\/li>\n FET <\/strong>y JONS<\/strong> (Falange Espa\u00f1ola Tradicionalista y de las JONS \u2013 Hiszpa\u0144ska Falanga Tradycjonalistyczna Rad Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej) \u2013 za\u0142o\u017cona w 1937, skupi\u0142a wszystkie si\u0142y polityczne wspieraj\u0105ce gen. Franco.<\/p>\n<\/li>\n CEDA<\/strong> (Confederaci\u00f3n Espa\u00f1ola de Derechas Aut\u00f3nomas \u2013 Konfederacja Hiszpa\u0144skiej Prawicy Niezale\u017cnej) \u2013 chrze\u015bcija\u0144scy demokraci, g\u0142\u00f3wna si\u0142a opozycyjna przed wybuchem wojny, po niej ca\u0142kowity zanik dzia\u0142alno\u015bci. W jej sk\u0142ad wchodzi\u0142a tak\u017ce Akcja Ludowa i Akcja Katolicka.<\/p>\n Postacie zwi\u0105zane z republikanami<\/strong><\/u><\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Manuel Aza\u00f1a Postacie zwi\u0105zane z narodowcami<\/strong><\/u><\/p>\n Jos\u00e9 Mill\u00e1n Astray \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Hiszpa\u0144ska wojna domowa\u2013 wojna domowa pomi\u0119dzy lewicowym rz\u0105dem hiszpa\u0144skim i wspieraj\u0105cymi go si\u0142ami (republikanami, komunistami, socjalistami i anarchistami), a prawicow\u0105 opozycj\u0105 (nacjonalistami, monarchistami i konserwatystami), kt\u00f3ra toczy\u0142a si\u0119 w Hiszpanii w latach 1936\u20131939. Obie strony wojny mia\u0142y wsparcie z zagranicy, przy czym nacjonalist\u00f3w wspiera\u0142y bezpo\u015brednio…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-939","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sin-categoria-pl"],"acf":[],"yoast_head":"\n
\n\tObie strony wojny mia\u0142y wsparcie z zagranicy, przy czym nacjonalist\u00f3w wspiera\u0142y bezpo\u015brednio oddzia\u0142y wojskowe przys\u0142ane przez faszystowskie W\u0142ochy i nazistowskie Niemcy, si\u0142y rz\u0105dowe mog\u0142y liczy\u0107 na zagranicznych ochotnik\u00f3w (w tym tzw. Brygad Mi\u0119dzynarodowych, zorganizowanych przez Komintern) oraz stalinowskiego ZSRR i Meksyku. Pomoc III Rzeszy by\u0142a cz\u0119\u015bciowo kredytowana, natomiast pomoc ZSRR by\u0142a w pe\u0142ni odp\u0142atna i wynios\u0142a og\u00f3\u0142em ponad 1,5 miliarda peset. Za dostawy broni i doradc\u00f3w wojskowych z ZSRR rz\u0105d republika\u0144ski zap\u0142aci\u0142 z rezerw Banku Hiszpanii z\u0142otem (510 ton z\u0142ota \u2013 ponad dwie trzecie z czwartego w\u00f3wczas na \u015bwiecie zapasu z\u0142ota banku centralnego) o warto\u015bci \u00f3wczesnych 500 mln dolar\u00f3w (ekwiwalent ok. 14.400 mln USD 2008) \u2013 kt\u00f3re wys\u0142ano 26 pa\u017adziernika 1936 statkiem do Odessy w ZSRR, pod nadzorem funkcjonariusza NKWD Aleksandra Or\u0142owa. Gdy hiszpa\u0144skie zapasy z\u0142ota sko\u0144czy\u0142y si\u0119 w listopadzie 1938, usta\u0142y r\u00f3wnie\u017c dostawy sowieckiego sprz\u0119tu wojennego dla Republiki Hiszpa\u0144skiej. W\u00a0marcu 1939 wojna domowa zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zwyci\u0119stwem nacjonalist\u00f3w.\u00a0Mimo i\u017c by\u0142a to wojna domowa, jej kontekst jest znacznie szerszy. Konflikt ten bywa uwa\u017cany za preludium II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n
\n
\n\t\t\u00a0<\/li>\n<\/ul>\n\n
\n\t\t\u00a0<\/li>\n<\/ul>\n\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n\tDiego Mart\u00ednez Barrio
\n\tEric Arthur Blair, znany jako George Orwell
\n\tWilly Brandt
\n\tFrancisco Largo Caballero
\n\tSantiago Carillo
\n\tSantiago Casares Quiroga
\n\tLluis Companys
\n\tJose Diaz
\n\tBuenaventura Durruti
\n\tErn\u0151 Ger\u0151
\n\tJos\u00e9 Giral
\n\tErnest Hemingway
\n\tMiguel Hern\u00e1ndez
\n\tAntonio Escobar Huerta
\n\tDolores Ibarruri
\n\tVicente Rojo Lluch
\n\tLuigi Longo
\n\tFederico Garc\u00eda Lorca
\n\tAndre Marty
\n\tJose Miaja
\n\tJuan Modesto
\n\tJuan Negr\u00edn
\n\tAndres Nin
\n\tJuan Garcia Oliver
\n\tAleksandr Or\u0142ow
\n\tPablo Picasso
\n\tIndalecio Prieto
\n\tHenri Rol-Tanguy
\n\tMelchor Rodr\u00edguez Garc\u00eda
\n\tKarol \u015awierczewski
\n\tPalmiro Togliatti
\n\tNiceto Alcala Zamora
\n\tL\u00edster Forj\u00e1n<\/p>\n
\n\tMiguel Cabanellas Ferrer
\n\tLuis Carrero Blanco
\n\tRoy Campbell
\n\tSalvador Dali
\n\tFidel D\u00e1vila Arrondo
\n\tManuel Fal Conde
\n\tFranciszek II Burbon Sewilski
\n\tFrancisco Franco y Bahamonde
\n\tJos\u00e9 Mar\u00eda Gil Robles
\n\tCeferino Gim\u00e9nez Malla
\n\tEmilio Mola
\n\tJose Moscardo
\n\tWolfram von Richthofen
\n\tJos\u00e9 Antonio Primo de Rivera
\n\tGonzalo Queipo de Llano
\n\tJos\u00e9 Sanjurjo
\n\tHugo Sperrle
\n\tRam\u00f3n Serrano S\u00fa\u00f1er
\n\tJos\u00e9 Enrique Varela
\n\tJuan Yag\u00fce
\n\tRafael S\u00e1nchez Mazas<\/p>\n